Η ταχύτατη εξέλιξη της Τεχνητής Νοημοσύνης (Artificial Intelligence – AI) αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο οι επιχειρήσεις αναλύουν δεδομένα, αυτοματοποιούν διαδικασίες και λαμβάνουν αποφάσεις. Από αλγόριθμους μηχανικής μάθησης (Machine Learning) και παραγωγική τεχνητή νομοσύνη (Generative AI) μέχρι αυτοματοποιημένα συστήματα αξιολόγησης υποψηφίων, οι εφαρμογές είναι πλέον πολυάριθμες.
Πολλά συστήματα AI επεξεργάζονται μεγάλους όγκους δεδομένων, οι οποίοι, ανάλογα με την εφαρμογή, μπορεί να περιλαμβάνουν προσωπικά δεδομένα. Στις περιπτώσεις αυτές, η ανάπτυξη και χρήση τους πρέπει να συμμορφώνεται με τον Γενικό Κανονισμό για την Προστασία Δεδομένων (GDPR – Κανονισμός ΕΕ 2016/679).
Πότε, λοιπόν, η αξιοποίηση της AI δημιουργεί νομικούς κινδύνους για μια επιχείρηση και ποιες είναι οι σημαντικότερες παράμετροι που πρέπει να εξετάζονται;
Βασικές Έννοιες για την Τεχνητή Νοημοσύνη και τον GDPR
Για την κατανόηση του σχετικού νομικού πλαισίου, είναι χρήσιμο να γνωρίζετε ορισμένες βασικές έννοιες:
Αυτοματοποιημένη Λήψη Αποφάσεων: Λήψη αποφάσεων μέσω αυτοματοποιημένης επεξεργασίας, σε ορισμένες περιπτώσεις χωρίς ουσιαστική ανθρώπινη παρέμβαση.
Κατάρτιση Προφίλ (Profiling): Αυτοματοποιημένη επεξεργασία προσωπικών δεδομένων για την αξιολόγηση προσωπικών πτυχών ενός ατόμου.
Εξηγήσιμη Τεχνητή Νοημοσύνη (Explainable AI): Μέθοδοι που καθιστούν περισσότερο κατανοητό τον τρόπο με τον οποίο ένα σύστημα AI καταλήγει σε αποτελέσματα.
Εκτίμηση Αντικτύπου (DPIA): Διαδικασία αξιολόγησης των επιπτώσεων μιας επεξεργασίας, η οποία απαιτείται όταν αυτή ενδέχεται να επιφέρει υψηλό κίνδυνο για τα δικαιώματα και τις ελευθερίες των φυσικών προσώπων.
EU AI Act: Το ευρωπαϊκό κανονιστικό πλαίσιο για την Τεχνητή Νοημοσύνη, το οποίο λειτουργεί παράλληλα με τον GDPR.
Πότε η Χρήση AI Μπορεί να Δημιουργήσει Σοβαρούς Νομικούς Κινδύνους;
Αυτοματοποιημένη Λήψη Αποφάσεων και Profiling
Το Άρθρο 22 του GDPR προβλέπει το δικαίωμα του υποκειμένου να μην υπόκειται σε απόφαση που βασίζεται αποκλειστικά σε αυτοματοποιημένη επεξεργασία, συμπεριλαμβανομένου του profiling, όταν αυτή παράγει έννομα αποτελέσματα ή το επηρεάζει σημαντικά με παρόμοιο τρόπο. Τέτοια ζητήματα μπορεί να εμφανιστούν σε:
- αυτοματοποιημένη απόρριψη υποψηφίων για εργασία,
- αξιολόγηση πιστοληπτικής ικανότητας,
- αυτοματοποιημένες αποφάσεις που επηρεάζουν ασφαλιστική κάλυψη.
Ο νομικός κίνδυνος: Οι συγκεκριμένες αποφάσεις υπόκεινται στους περιορισμούς του Άρθρου 22 και επιτρέπονται μόνο υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις και με τις προβλεπόμενες εγγυήσεις για την προστασία των δικαιωμάτων του υποκειμένου.
Το «Μαύρο Κουτί» (Black Box) και η Έλλειψη Διαφάνειας
Η διαφάνεια αποτελεί βασική αρχή του GDPR. Ωστόσο, ορισμένα προηγμένα μοντέλα AI χαρακτηρίζονται από περιορισμένη ερμηνευσιμότητα, γεγονός που μπορεί να δυσκολεύει την κατανόηση του τρόπου με τον οποίο παράγεται ένα αποτέλεσμα.
Ο νομικός κίνδυνος: Όταν εφαρμόζονται οι σχετικές υποχρεώσεις του GDPR, η επιχείρηση πρέπει να είναι σε θέση να παρέχει τις απαιτούμενες πληροφορίες σχετικά με την επεξεργασία και την αυτοματοποιημένη λήψη αποφάσεων. Η αδυναμία αυτή μπορεί να δημιουργήσει ζήτημα συμμόρφωσης με τις απαιτήσεις διαφάνειας και ενημέρωσης.
Εκπαίδευση Μοντέλων AI και Προσωπικά Δεδομένα
Όταν η εκπαίδευση ενός μοντέλου AI περιλαμβάνει προσωπικά δεδομένα, εφαρμόζονται οι αρχές της νομιμότητας, του περιορισμού του σκοπού και της ελαχιστοποίησης των δεδομένων.
Κίνδυνος μπορεί να προκύψει από τη μαζική συλλογή δεδομένων από το διαδίκτυο χωρίς προηγούμενη αξιολόγηση της νομικής βάσης ή από την επαναχρησιμοποίηση δεδομένων πελατών για εκπαίδευση ενός μοντέλου χωρίς εξέταση του νέου σκοπού και των απαιτήσεων ενημέρωσης.
Ο νομικός κίνδυνος: Η επαναχρησιμοποίηση προσωπικών δεδομένων χωρίς εξέταση της συμβατότητας του σκοπού, της κατάλληλης νομικής βάσης και των απαιτήσεων διαφάνειας μπορεί να οδηγήσει σε παραβίαση του GDPR.
Παράλειψη Αξιολόγησης της Ανάγκης για DPIA
Η χρήση AI δεν συνεπάγεται αυτομάτως υποχρέωση διενέργειας DPIA. Σύμφωνα με το Άρθρο 35 του GDPR, αυτή απαιτείται όταν η σχεδιαζόμενη επεξεργασία ενδέχεται να επιφέρει υψηλό κίνδυνο για τα δικαιώματα και τις ελευθερίες των φυσικών προσώπων.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν το AI χρησιμοποιείται για συστηματική αξιολόγηση ή profiling, παρακολούθηση μεγάλης κλίμακας ή επεξεργασία ειδικών κατηγοριών προσωπικών δεδομένων.
Ο νομικός κίνδυνος: Όταν πληρούνται οι προϋποθέσεις του Άρθρου 35, η παράλειψη της απαιτούμενης DPIA μπορεί να οδηγήσει σε μη συμμόρφωση με τον GDPR.
Προσωπικά Δεδομένα σε Εξωτερικά Εργαλεία Generative AI
Η καθημερινή χρήση εργαλείων παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης δημιουργεί ένα ακόμη ζήτημα “Τι συμβαίνει όταν ένας εργαζόμενος εισάγει σε μια εξωτερική πλατφόρμα προσωπικά ή εμπιστευτικά δεδομένα;”
Πριν από τη χρήση τέτοιων υπηρεσιών πρέπει να εξετάζονται οι όροι χρήσης, οι ρόλοι των εμπλεκόμενων μερών, οι πρακτικές διατήρησης των δεδομένων και οι εγγυήσεις για τυχόν διεθνείς διαβιβάσεις.
Ο νομικός κίνδυνος: Ανάλογα με τον τρόπο χρήσης και τις συμβατικές ρυθμίσεις, μπορεί να προκύψουν ζητήματα νομιμότητας, εμπιστευτικότητας, ασφάλειας, σχέσης Υπευθύνου και Εκτελούντος την Επεξεργασία ή διεθνών διαβιβάσεων.
Πώς Μπορούν οι Επιχειρήσεις να Περιορίσουν τους Κινδύνους;
Η ασφαλής αξιοποίηση της AI προϋποθέτει την ενσωμάτωση της προστασίας προσωπικών δεδομένων ήδη από το στάδιο σχεδιασμού και επιλογής μιας τεχνολογικής λύσης.
Οι επιχειρήσεις είναι σημαντικό να:
- Αξιολογούν την ανάγκη διενέργειας DPIA πριν από έργα AI που περιλαμβάνουν προσωπικά δεδομένα.
- Διασφαλίζουν ουσιαστική ανθρώπινη εποπτεία, όπου αυτή απαιτείται.
- Εφαρμόζουν την αρχή της ελαχιστοποίησης και, όπου ενδείκνυται, τεχνικές όπως ψευδωνυμοποίηση ή ανωνυμοποίηση.
- Θεσπίζουν εταιρική πολιτική χρήσης AI, με σαφείς κανόνες για τα εργαλεία και τα δεδομένα που επιτρέπεται να χρησιμοποιούνται.
- Ελέγχουν τους εξωτερικούς παρόχους, τις συμβατικές ρυθμίσεις, τα μέτρα ασφάλειας και τις πιθανές διεθνείς διαβιβάσεις.
- Ενημερώνουν με διαφάνεια τα υποκείμενα των δεδομένων, όπου αυτό απαιτείται από τον GDPR.
GDPR, AI Act και Κυβερνοασφάλεια: Ένα Νέο Κανονιστικό Περιβάλλον
Η συμμόρφωση γύρω από την Τεχνητή Νοημοσύνη δεν μπορεί πλέον να εξετάζεται αποσπασματικά. Ο GDPR εφαρμόζεται όταν πραγματοποιείται επεξεργασία προσωπικών δεδομένων, ενώ ο AI Act εισάγει ειδικές απαιτήσεις για την ανάπτυξη, διάθεση και χρήση συστημάτων AI. Παράλληλα, η NIS 2 ενισχύει τις απαιτήσεις κυβερνοασφάλειας για τους οργανισμούς που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της.
Η έγκαιρη χαρτογράφηση των υποχρεώσεων επιτρέπει στις επιχειρήσεις να αξιοποιούν τις δυνατότητες της AI περιορίζοντας παράλληλα τους νομικούς και επιχειρησιακούς κινδύνους.
Η εξειδίκευση της δικηγορικής εταιρείας «Νικόλας Κανελλόπουλος – Χαρά Ζέρβα & Συνεργάτες»
Η δικηγορική εταιρεία «Νικόλας Κανελλόπουλος – Χαρά Ζέρβα & Συνεργάτες» διαθέτει εξειδίκευση και εμπειρία σε θέματα GDPR, προστασίας προσωπικών δεδομένων, Τεχνητής Νοημοσύνης και κανονιστικής συμμόρφωσης. Υποστηρίζει επιχειρήσεις και οργανισμούς στην προληπτική αξιολόγηση κινδύνων, στη διενέργεια DPIA, στη σύνταξη συμβάσεων DPA, στη διαχείριση περιστατικών παραβίασης και στη συνολική θωράκιση της επιχειρηματικής δραστηριότητας.
Με γνώση του ενωσιακού ρυθμιστικού πλαισίου, υποστηρίζουμε επιχειρήσεις και οργανισμούς στην αξιολόγηση των νομικών κινδύνων που συνδέονται με τη χρήση AI, στη διενέργεια DPIA και στον σχεδιασμό κατάλληλων διαδικασιών κανονιστικής συμμόρφωσης.
Επικοινωνήστε μαζί μας για την αξιολόγηση των υποχρεώσεων που απορρέουν από τη χρήση συστημάτων Τεχνητής Νοημοσύνης στην επιχείρησή σας.
Συχνές Ερωτήσεις (FAQs)
Απαγορεύει ο GDPR τη χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης στις επιχειρήσεις;
Όχι. Ο GDPR δεν απαγορεύει τη χρήση AI. Όταν, όμως, ένα σύστημα επεξεργάζεται προσωπικά δεδομένα, πρέπει να τηρούνται οι εφαρμοζόμενες απαιτήσεις του Κανονισμού, όπως η νομιμότητα, η διαφάνεια, η ελαχιστοποίηση των δεδομένων και η προστασία των δικαιωμάτων των φυσικών προσώπων.
Τι σημαίνει Explainable AI στο πλαίσιο του GDPR;
Ο όρος αναφέρεται σε τεχνικές και μεθόδους που καθιστούν περισσότερο κατανοητό τον τρόπο με τον οποίο ένα σύστημα AI καταλήγει σε αποτελέσματα ή αποφάσεις. Η εξηγησιμότητα μπορεί να συμβάλει στην εκπλήρωση των απαιτήσεων διαφάνειας του GDPR, ιδίως σε περιπτώσεις αυτοματοποιημένης λήψης αποφάσεων.
Είναι πάντα υποχρεωτική η DPIA για έργα AI;
Όχι. Η χρήση AI δεν συνεπάγεται αυτομάτως υποχρέωση διενέργειας DPIA. Αυτή απαιτείται όταν η σχεδιαζόμενη επεξεργασία ενδέχεται να επιφέρει υψηλό κίνδυνο για τα δικαιώματα και τις ελευθερίες των φυσικών προσώπων.
Μπορεί μια επιχείρηση να χρησιμοποιεί δεδομένα πελατών για την εκπαίδευση μοντέλων AI;
Η δυνατότητα αυτή πρέπει να αξιολογείται κατά περίπτωση. Χρειάζεται να εξετάζονται, μεταξύ άλλων, η κατάλληλη νομική βάση, ο σκοπός της επεξεργασίας, η ενδεχόμενη συμβατότητα με τον αρχικό σκοπό, οι απαιτήσεις διαφάνειας και η αρχή της ελαχιστοποίησης των δεδομένων.